Susam tanesi boyutlarındaki bir böcek, yüz binlerce ağacın yok olmasına yol açabilecek bir tehdit olarak karşımıza çıkıyor. Güneydoğu Asya kökenli “Euwallacea fornicatus”, başka bir adıyla “Çok Yönlü Delik Açan Böcek”, artık Antarktika hariç, dünyanın tüm kıtalarında ciddi bir sorun haline gelmiştir. Küçücük görünümüne rağmen neden olduğu zarar son derece büyük. Bu böcek, yaklaşık 680 farklı ağaç türü için bir tehdit unsuru oluşturmakta ve yayıldığı yerlerde hem ekosistem hem de ekonomik açıdan önemli ölçüde sorun yaratmaktadır.
BİR TANE BÖCEK BİLE YENİ BİR İSTİLA BAŞLATABİLİYOR
Euwallacea fornicatus'un yarattığı tehlike, sadece ağaçların içine sızarak beslenmesinden gelmiyor. Dişi böcek, ağacın gövdesinde ufak delikler açarak kendisi için üreme alanı hazırlıyor. Asıl problem burada başlıyor çünkü böcek, ağaçta bıraktığı mantar sayesinde gıda ve su kanallarını tıkıyor. Böylelikle ağaç, su ve besin maddelerini diğer bölümlerine taşıyamaz hale geliyor.
Fusarium kuruması olarak adlandırılan bu süreç, ağacın uzun süre su almadığı hissi uyandırıyor ve sonuç olarak canlılığını kaybedebiliyor. Ağaçların ne kadar sürede yok olduğu türüne bağlıdır; bazıları bir yıldan daha kısa bir sürede tamamen kuruyabiliyor.
BU KADAR HIZLI YAYILIMIN SEBEPLERİ NELER?
Böceğin farklı kıtalara bu denli hızlı bir şekilde yayılmasının iki ana nedeni bulunuyor. İlk olarak, sahip olduğu son derece küçük boyutlar.
Odun yığınları, ahşap ürünler ya da ambalaj malzemeleri arasında bu böceğin tespit edilmesi oldukça zor. Bu da, ülkeler arasında taşınan ürünlerin içinde sessizce seyahat etmesine olanak tanıyor. İkinci özellik ise üreme şekli. Dişi böcekler, erkek olmaksızın döllenmemiş yumurtalar bırakabiliyor. Bu yumurtalardan çıkan erkeklerle daha sonra çiftleşen dişi, yeni bir koloni kurabiliyor.
GÜNEY AFRİKA'DA ZARAR 20 MİLYAR DOLARA YAKLAŞABİLİR
Böcek, bir ağaca yerleştikten sonra onu kurtarma çabaları çoğunlukla sonuçsuz kalıyor. İstilanın etrafındaki sağlıklı ağaçlara sıçramasını engellemek için enfekte ya da tamamen kuruyan ağaçların kesilerek yok edilmesi şart. Bu yöntemlerin yayılmayı sınırlamak açısından zaruri olduğu kadar maliyeti de oldukça yüksektir. İstilacı böceğin en fazla zarar verdiği ülkelerden biri de Güney Afrika'dır. Ülkede yer alan 225 milyon ağaçtan en az 65 milyonunun kaldırılması gerektiği düşünülüyor. Hesaplamalar, bu durumun Güney Afrika ekonomisine yaklaşık 20 milyar dolarlık bir yük getirebileceğini öne sürüyor. Ayrıca, bu maliyet yalnızca ağaç kaybıyla sınırlı değil; ağaçların kesimi, taşınması, imha edilmesi ve şehir altyapısının yeniden organize edilmesi de büyük iş gücü ve finansman gerektiriyor.
Bu durum, dünya genelinde yayıldığında Euwallacea fornicatus'un küresel ekonomide yol açabileceği zararların yüz milyarlarca doları bulabileceği tahmin ediliyor.
AÇIK ALANDA YAYILDIĞINDA DURDURMAK ÇOK ZORDUR
Euwallacea fornicatus ile mücadelenin en kritik aşamalarından biri, erken müdahale yapmaktır. Çünkü böcek açık alanlara yayıldığında tamamıyla yok edilmesi neredeyse imkânsız hale gelebilir. Almanya ve Hollanda, böceğin yayılmasını sera ve botanik bahçeleri gibi sınırlı alanlarda hızlı müdahalelerle durdurmayı başarabilmiştir.
Ancak her ülkede tablo olumlu seyretmiyor. 2021 yılında Avustralya’nın Perth kentinde tespit edilen böcek için uzun yıllardır kapsamlı çalışmalar yapılmasına rağmen, istilanın ilerlemesini tam olarak durdurmak mümkün olamamıştır.
BİLİM İNSANLARI YENİ MÜCADELE YÖNTEMLERİ ARIYOR
Araştırmacılar, bu böcekle başa çıkabilmek adına hem kimyasal hem de biyolojik mücadele yöntemleri üzerinde çalışmalar yürütmektedir. Güney Afrika'da bazı parazit yaban arıları, akarlar ve nematodların istilacı türe karşı etkili olup olamayacağı araştırılmaktadır. Laboratuvar aşamasında umut verici sonuçlar alınmış olsa da, bu yöntemlerin doğal ekosistemlerde aynı başarıyı sağlaması garanti değildir. Ayrıca biyolojik mücadelenin yanlış seçilen veya kontrolsüz bir şekilde doğaya bırakılan türlerle zararlara yol açabileceği de bir gerçek.
TÜRKİYE'DE İLK KEZ 2024'TE GÖRÜLDÜ
Bu istilacı böcek son zamanlarda Türkiye'de de gözlemlenmeye başladı.
Euwallacea fornicatus, ülkemizde ilk kez 2024 yılında İstanbul'un Eminönü semtindeki ağaçlarda tespit edildi. Türün varlığı hem morfolojik incelemeler hem de DNA analizleri ile onaylandı. Şu an için istilanın Türkiye genelinde yaygın olmadığı aktarılmakta. Avrupa ve Akdeniz Bitki Koruma Örgütü, Türkiye’deki durumu “mevcut, yaygın değil ve resmi denetim altında” şeklinde sınıflandırmaktadır.
