Son zamanlarda Türkiye'deki yatırım fonları, ekonomik tartışmaların odak noktasını oluşturuyor.
Bazı fonlar, yatırımcılarına gerekli ödemeleri gerçekleştiremeyince piyasalarda büyük bir daralma yaşandı. Ardından, Borsa İstanbul'da önemli bir satış dalgası meydana geldi. En son olarak, SPK, yedi portföy yönetim şirketinin fonlarındaki işlemleri durdurdu ve 130 farklı fonun tasfiyesiyle ilgili karar aldı.
Peki, bu gelişmelerin arka planında neler var? Oksijen, bu durumu derledi.
1. Yatırım fonu nedir?
Yatırım fonunu, büyük bir sepet olarak düşünmek yerinde olur.
Binlerce insan, tasarruflarını bu sepete yerleştiriyor. Fon yöneticisi ise toplanan paralarla hisse senedi, tahvil, altın veya diğer yatırım araçlarını edinmektedir.
Siz doğrudan hisse mülkiyeti elde etmiyorsunuz; ancak sepetin belirli bir kısmına sahipsiniz. Sepetteki yatırımlar değer kazandığında fonun değeri de artıyor, aksi durumda düşüş yaşanıyor.
Fonların varlıkları, yöneten kuruluşun malvarlığından bağımsız bir şekilde tutulur. Dolayısıyla, portföy yönetim şirketinin yaşadığı olumsuzluklar, fonun içindeki varlıkların kaybolmasına neden olmuyor.
2. Problemin kaynağı nerede başladı?
Belirli yatırım fonları, Borsa İstanbul'da işlem hacmi düşük, yani az alıcısı ve satıcısı olan hisse senetlerinde büyük oranlar oluşturdu.
Bu durum, söz konusu hisselerin değerini artırırken, fonlar da yüksek getiriler elde etti. Yüksek kazançların kaynağını gören yeni yatırımcılar, bu fonlara yatırım yapmaya başladılar. Fonlar, gelen yeni paralarla benzer hisselerden daha fazla satın aldı.
Başlangıçta bu sistem kendini besliyordu; fakat sorun, bu döngü tersine dönmeye başladığında ortaya çıktı.
3. Yatırımcılar fondan çıkmak istediğinde ne oldu?
Bir yatırımcı, fonunu sattığında, fonun ona nakit ödeme yapması gerekiyor. Eğer kasada yeterli kaynak yoksa, fon elindeki yatırımları satmak durumunda kalır. Ancak, fonun portföyünde yüksek değerde, düşük işlem hacmine sahip hisseler varsa, bu işlem kolay olmayabilir.
Kağıt üzerinde 10 milyar lira değerinde hisse senedi bulunabilir. Fakat bunun bir kısmını bir anda satmaya çalıştığınızda, yeterli alıcı bulamayabilirsiniz. Yüksek satışlar, fiyatların düşmesine yol açar.
Burada önemli bir sorun olan 'likidite sorunu' ortaya çıkar: Varlığınız vardır ama bunu istediğiniz hızda paraya çevirememe durumu.
4. SPK'nın Ağustos'taki kararı neden önem taşıyor?
SPK, 28 Ağustos'ta özellikle serbest fonların birkaç hisse üzerindeki yoğunluğunu kısıtlayan yeni düzenlemeler açıkladı.
BIST 30 dışındaki hisselerde, bir fondaki ağırlığın yüzde 5'i aşan pozisyonların toplamı için yüzde 20 sınırı getirildi. Mevcut yüksek pozisyonların da aşamalı olarak azaltılması istendi.
Bu durum, bazı fonların ellerindeki büyük hisse pozisyonlarını satmak zorunda kalacağı anlamına geliyordu.
Bu aşamada, yatırımcıların fonlardan çıkış yapmaya başlamasıyla birlikte iki baskı yani portföy küçültme ve çıkan yatırımcıya nakit sağlama ihtiyacı ortaya çıktı.
Satışlar artınca düşük işlem hacmine sahip hisselerin fiyatları düştü; bu da fonların değer kaybetmesine yol açtı. Değer kaybını gören daha fazla yatırımcı çıkış yapmak istedi.
Özellikle, kazanç döngüsü yeniden bir ters döngüye dönüşünce yatırımcılar fon hisselerini satmaya yöneldi. Bu da hisse satışını artırdı, dolayısıyla fon değer kaybına uğradı ve daha fazla kişi çıkış yapma eğilimi gösterdi.
5. "Temerrüt" terimi ne anlama geliyor?
Krizin belirgin hale geldiği nokta burasıdır.
15 Eylül'de Pusula Portföy, bazı fonlarında yatırımcılara yapılması gereken ödemelerin zamanında gerçekleştirilemediğini duyurdu.
Bu durum finansal terminolojide 'temerrüt' olarak adlandırılır.
Bir gün sonra, Tera Portföy'ün bazı fonlarında aynı tür bir sorun yaşandı. Diğer fonlara yayılabileceği endişesi, Borsa İstanbul'daki satışları hızlandırdı.
6. Borsa neden önemli bir düşüş yaşadı?
Fonların, nakit bulabilmek için hisse satması gerekiyordu.
Satılması zor olan hisse senetlerinde alıcı bulamayınca, daha kolay satılabilen büyük şirket hisseleri de satışa çıkarıldı.
Sonuç olarak, bu durum krizle sınırlı kalmayıp, borsanın tamamına yayıldı.
16 Eylül tarihinde BIST 100, yüzde 5'in üzerinde bir gerileme kaydetti.
7. SPK'nın müdahalesi ne oldu?
17 Eylül'de SPK, çok daha kapsamlı bir müdahaleye girişti.
Tera, Pusula, Hedef, Atlas, A1 Capital, Pardus ve Bulls Portföy'ün TEFAS üzerinden işlem gören fonları için alım-satım işlemleri durduruldu.
Bu şirketlere ait 130 fonun tasfiye edilmesi yönünde karar alındı. Ancak tüm bu fonların yatırımcılarına ödeme yapamadığını ya da “battığını” söylemek doğru değil.
Temerrüt, başlangıçta belirli fonlarda yaşandı. SPK'nın müdahalesi, oluşan sorunun büyümesini ve piyasaya yayılmasını engellemeye yönelik daha geniş çaplı bir adım olarak öne çıktı.
8. Fonun tasfiyesi "param kayboldu" anlamına mı gelir?
Hayır. Tasfiye, fonun kapatılması anlamına geliyor.
Fonun elindeki hisse senetleri ve diğer varlıklar nakde çevrilecek. Giderler ve yükümlülükler karşılandığında kalan meblağ, yatırımcılara sahip oldukları pay oranında dağıtılacak.
Ancak kritik nokta şu: Bu varlıklar ne kadar fiyata satılabilecek?
Fon, milyonlarca hisseyi aynı anda elden çıkarmaya çalışırsa, bu durumda fiyatlar daha da düşebilir. Dolayısıyla, yatırımcının alacağı miktar, fonun portföyündeki varlıkların hangi fiyatlardan satılabileceğine bağlı olacaktır.
SPK, günümüzde tasfiye süreci hakkında Ziraat Bankası ve Türkiye İş Bankası’nı yetkilendirdi. Tasfiye işlemi yaklaşık üç ay içinde tamamlanması öngörülen, Türkiye sermaye piyasaları tarihindeki en büyük fon tasfiye süreçlerinden biri olarak dikkat çekiyor.
9. Devlet neden bu duruma müdahale etti?
Çünkü mesele birkaç fonun müşterilerine ödeme yapamamasının ötesine geçmeye başlamıştı.
Fonlar, nakit sağlamak amacıyla hisse satışı yaparak borsayı düşürdü; bu da fonların değerini azalttı ve daha fazla yatırımcının çıkış yapmasına neden oldu.
Kısacası, kendi kendini hızlandıran bir zincir oluşmuştu.
Merkez Bankası, piyasalara sağladığı fonlamayı artırdı ve SPK, belli borsa kurallarını geçici olarak esnetti.
Finansal İstikrar Komitesi ise, sorunların fon piyasasının belirli bir kesiminde yoğunlaştığını ve bunun “geçici ve kontrol edilebilir” olduğunu vurguladı.
10. Tüm fonlardan endişe mi duymalıyız?
Hayır. Türkiye'de yüzlerce farklı yatırım fonu mevcut ve SPK'nın aldığı karar, tüm fonları kapsamıyor. Karar haricindeki portföy yönetim şirketlerine ait fonlarda işlemler devam ediyor.
