VEYSEL AĞDAR
Doğu Karadeniz bölgesinde 50 randımanlı kabuklu fındık, 180-185 lira aralığında işlem görmeye başladı. Giresun'da fiyatlar 185-200 lira seviyelerine ulaşırken, Batı Karadeniz’de ise bu rakamlar 190-195 lira seviyesinde seyrediyor. Serbest piyasalarda belirlenen fiyatlar, Toprak Mahsulleri Ofisi’nin (TMO) Levant kalite fındık için açıkladığı 250 lira ve Giresun kalite fındık için belirlediği 255 lira alım fiyatının yaklaşık yüzde 28 altında kalıyor. Bu durum, kilogram başına 70 liraya kadar fark yaratabiliyor.
Fındık sektörü temsilcileri, TMO'nun güçlü alım stratejileri uygulaması halinde serbest piyasa fiyatlarının 200 lira ve üzerine çıkma potansiyeline sahip olduğunu vurguluyor. Ancak üreticilerin büyük bir kısmının borçlu durumda olması ve hasat öncesinde aldıkları avanslar nedeniyle ürünlerini zorunlu olarak tüccara teslim etmek durumunda kalmaları, bu beklentinin önündeki büyük engeller arasında. Sektör uzmanları, fındık piyasasındaki gelecekteki gelişmelerin belirleyicisinin TMO’nun alım hacmi, üreticilerin kuruma gösterecekleri ilgi ve serbest piyasada ürün arzı olacağını ifade ediyor.
Piyasada Gerçek Taban Fiyat Oluştu
Giresun Ziraat Odası Başkanı Nurittin Karan, bu yıl üreticilerin gübre, ilaç ve bahçe bakım masraflarını karşılayarak hasada hazırlandığını belirtiyor. Düşük fiyatlar sebebiyle birçok üreticinin, en azından zararlarını bir miktar telafi edebilmek için ürünlerini toplamak zorunda kaldığını ifade ediyor. Karan, TMO’nun alım noktalarını artırarak piyasada önemli bir arzı hızlıca toplayabilmesi durumunda serbest piyasa fiyatlarının TMO'nun belirlediği seviyelere yaklaşabileceğini, bu nedenle TMO fiyatının piyasada fiilen tavan bir fiyat oluşturduğunu dile getiriyor.
Karan, TMO’nun fiyatının yalnızca taban fiyat olduğunu belirtirken, “250 liralık bir ürünü 170 liradan almak bana göre etik değil. Bu fiyatın altında işlemler yapılması sorgulanmalı” diye ekliyor.
Bu Fiyatlar, Üreticiyi Üretimden Uzaklaştırıyor
Fındık fiyatlarının üretici ile tüketici arasındaki zincirde adil bir şekilde dağılmadığını savunan Karan, “İşlenmiş fındığın marketteki satış fiyatı ile üreticiye ödenen fiyat arasında büyük bir uçurum var. Bir kilogram fındık üreticiden yaklaşık 170 liraya alınıyor. Oysa işlenmiş ürünlerin market fiyatı 1.250 liraya kadar çıkabiliyor. Paketleme, işçilik ve diğer maliyetler hesaba katılsa dahi bu fark oldukça yüksek” ifadelerini kullandı. Karan, “Fındıktan yalnızca üretici dışındaki herkes kazanç sağlıyor, ancak üretici kazanamıyor. Devlet vergi ve diğer gelirleri ile kazanırken, ihracatçılar döviz kazanıyor. Ama emeğini ve üretimini ortaya koyan üretici yeterli geliri elde edemiyor. Bunun sürdürülebilir olup olmadığını artık gözden geçirmemiz gerekiyor” dedi.
Fındık üreticisi ve brokeri Osman Çakmak, TMO’nun 17 Ağustos’ta faaliyete geçen randevu sistemine yoğun ilgiden söz ederek, piyasadaki yönelimin bugün (24 Ağustos) başlayacak TMO alımlarına odaklandığını belirtti. Çakmak, TMO'nun bu sezon 250-300 bin ton fındık alabileceğini, depolarının ve personelinin hazır olduğunu ve gereksinim halinde alım süresini uzatabileceğini net bir biçimde ortaya koyması gerektiğinin altını çizdi. "Eğer TMO ilk bir-iki haftada 100-150 bin ton alım yaparsa, serbest piyasa fiyatlarının yukarı yönlü hareket edebileceğini ve 200 lira seviyesinin üzerine çıkmasını bekliyorum," dedi.
Serbest Piyasa Fiyatlarını Etkileyen Faktörler
Serbest piyasalardaki düşük fiyatların yalnızca arz ve talep dengesi ile açıklanamayacağını belirten Çakmak, “Yüksek faiz oranları nedeniyle sanayiciler, düşük maliyetli finansmana ulaşmada zorluk yaşıyor. İşçilik, enerji ve diğer üretim maliyetlerindeki artışlar, sanayinin giderlerini artırıyor. Ayrıca Avrupa pazarında karşılaşılan fiyat baskısı da var. Avrupa'daki alıcıların Gürcistan, Şili, ABD ve Azerbaycan gibi üretici ülkelerden daha uygun fiyatlarla fındık satın alabiliyor olmaları, Türkiye'deki fiyatların aşağı yönlü baskı altında kalmasına yol açıyor. Bu nedenle ihracatçı, Avrupa pazarında rekabet etmek için daha düşük fiyatlar sunmak zorunda kalıyor, bu da zincir içerisindeki üretici ve tüccarın kâr marjını daraltıyor.” şeklinde konuştu.
“Verimlilik Teması” Üzerine Tartışmalar
Fındık fiyatları üzerinde etkili olabilecek bir diğer unsur ise TMO alımlarındaki “verimlilik esası”. Çakmak, Tarım ve Orman Bakanlığı’na bağlı il ve ilçe müdürlüklerinin yaptığı verimlilik tespitlerine göre, üreticilerin TMO’ya teslim edebilecekleri ürün miktarının sınırlandığını aktardı. Bu uygulamanın serbest piyasada daha fazla ürün çıkmasına ve fiyatların baskı altında kalmasına neden olabileceğini vurguladı. “Üreticinin Çiftçi Kayıt Sistemi’ne (ÇKS) kayıtlı olması durumunda, elindeki ürünün tamamının TMO tarafından alınması gerekir. Üreticinin TMO’ya yoğun bir şekilde ürün vermesi, serbest piyasadaki arzı azaltır ve bu da fiyatların yükselmesine katkı sağlar.” diye ekledi.
Yoğun Arz Nedeniyle "Algı Fiyatına" Dikkat!
İstanbul Fındık ve Mamulleri İhracatçıları Birliği’nin eski Başkanı ve Nuteks Zirai Ürünler Gıda Pazarlama Sanayi ve Ticaret AŞ’nin Yönetim Kurulu Başkanı Ali Haydar Gören, serbest piyasada şu anda yoğun bir ürün arzından ziyade bir “algı fiyatı” oluştuğunu, mevcut fiyat farklılıklarının kalıcı bir piyasa fiyatı olarak değerlendirilmesi için henüz erken olduğunu ifade etti. Gören, kendisinin üretici, ihracatçı ve sanayici kimliklerini taşıdığını belirtirken, kendi bahçesinden elde ettiği ürün için TMO'dan randevu aldığını ve bugün (24 Ağustos) ürününü teslim edeceğini söyledi. TMO’nun üreticilere açık bir alım mekanizması sunduğunu öne süren Gören, serbest piyasa ile TMO arasındaki bu kadar büyük fiyat farkı devam ettikçe, üreticinin TMO’ya yönelme eğiliminde olacağını vurguladı. Gören, mevcut fiyatların düşük bulunması durumunda üreticinin ürünlerini piyasaya sunmaması halinde, serbest piyasada fiyatların yeniden hareketlenebileceğini de belirtti. "Burada belirleyici olan unsur, arzın ne hızda piyasaya sürüleceği" diye ekledi. Yeni sezon ürünlerinin eylül ayından itibaren daha fazla yoğunlukla pazara girmesiyle gerçek fiyat oluşumunu daha iyi gözlemleyeceğimizi söyledi.
