Petrol fiyatlarındaki artış sadece akaryakıt istasyonlarını etkilemekle kalmayıp, aynı zamanda enerji firmalarının mali tablolarında da büyük iyileşmelere yol açtı. Hürmüz Boğazı'ndaki arz kesintileri ve Ortadoğu'daki üretim kayıpları, küresel petrol ürünleri piyasasında büyük bir sıkışıklığa neden oldu. Bu durum, enerji zincirinin her aşamasında, üreticilerden rafinerilere kadar, gelirlerde belirgin bir artış sağladı. Hükümetler de savaşın yarattığı ek kazancı ve serveti almak amacıyla harekete geçmeye başladı.
Savaşın ardından petrol fiyatları 100 doların üzerine çıktığında, dünyadaki sekiz büyük petrol şirketinin yaklaşık 93 milyar dolar kâr elde etmesi bekleniyor. Petrol ve doğal gaz arzının savaş öncesi seviyelere dönmesinin uzun bir zaman alması ve petrol fiyatlarının 100 dolar civarında kalması durumunda, bu şirketlerin yıl sonuna kadar toplam kârının 234 milyar dolara ulaşabileceği tahmin edilmektedir.
Rafinerilerde Kârlılık Artıyor
İran savaşı, rafineriler için önemli bir kâr potansiyeli yaratmayı başardı. Hürmüz Boğazı'ndaki arz kesintileri ve Ortadoğu'daki rafinerilere yapılan saldırılar, ham petrol arzını etkilerken, benzin, motorin ve jet yakıtı gibi ürünlerde kıtlık riski oluşturdu. İkinci çeyrekte, savaş nedeniyle küresel rafineri üretiminin yaklaşık yüzde 6'sı, yani günde yaklaşık 5 milyon varillik bir kapasite devre dışı kalmış durumda. Asya'daki bazı rafineriler, ham petrol tedarikindeki sorunlar nedeniyle üretimlerini düşürdü; Çin ise ithalattaki kayıpları dengelemek için rafinaj ve yakıt ihracatını kısıtlama yoluna gitti. Arzın daralması, aynı zamanda rafine ürünlerin fiyatlarını artırırken, çalışan rafinerilerin fiyatlama yeteneklerini güçlendirdi. Bu durum, hükümetleri harekete geçirmeye yönlendiriyor. Çünkü enerji şirketlerinin maliyetleri aynı şekilde artmadan, petrol ve rafine ürün fiyatlarının yükselmesi “savaş kaynaklı ekstra kazanç” tartışmalarını da beraberinde getiriyor. Enerji şirketlerine uygulanan üst düzey “aşırı kâr” vergisinin en iyi örnekleri Birleşik Krallık ve Romanya'da gözlemleniyor. İtalya ise 2026 yılında enerji şirketlerine ek vergi yükümlülüğü getirdi. Portekiz ve Polonya da yeni olağanüstü kâr vergilerini yasama süreçlerine dahil etti. Almanya, Avusturya, İspanya, İtalya, Portekiz ve Polonya ayrıca Ortadoğu savaşından doğan petrol şirketi kârlarının Avrupa Birliği genelinde vergilendirilmesini resmi olarak talep ediyor.
İngiltere Öncü Oluyor; %38 Vergilendiriyor
Olağanüstü kâr vergisinin en belirgin örneği İngiltere'dir. Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik saldırısının ardından 2022 yılında uygulamaya konulan Energy Profits Levy, petrol ve gaz şirketlerinin elde ettiği ek kazançları hedef alıyor. Bu vergi oranı, Kasım 2024 itibarıyla yüzde 38'e yükselecek. Mevcut vergi yükü ile Kuzey Denizi petrol ve gaz faaliyetlerinde etkili marjinal oran yüzde 78 seviyesine kadar çıkabiliyor. Söz konusu düzenlemenin 2030 yılına kadar sürdürülmesi öngörülüyor. İngiltere'nin bu modeli kalıcı hale gelmeye doğru gidiyor. 2030'dan sonra, petrol ve gaz gelirlerinde fiyatların yükseldiği dönemlerde ek vergilerin alınması planlanıyor. Ancak sektör temsilcileri, yüksek vergilerin yeni yatırımları engelleyebileceği uyarısında bulunuyor. Kuzey Denizi şirketleri, bu vergilerin 2027'de sona erdirilmesini talep ediyor.
Romanya, Kârdan Değil Cirodan Alıyor
Romanya, farklı bir taktik benimsemiş durumda. Petrol ve doğal gaz çıkarımı, rafinaj, akaryakıt ticareti, gaz dağıtımı ve boru hattı taşımacılığını kapsayan özel bir düzenleme çerçevesinde, şirketlerin ilgili net ciro üzerinden yüzde 0,5 vergi alınıyor. Böylece doğrudan kârın fazlasından ziyade enerji zincirinin gelirinden kamu payı alınmış olunuyor. Bu düzenlemenin 2026'nın sonuna kadar süreceği tahmin ediliyor.
İtalya'dan 2 Puanlık Ek Yük
İtalya, 2026 ve 2027 vergi dönemlerinde enerji şirketlerine yönelik bölgesel üretim vergisi olan IRAP’a 2 puanlık bir ek yük getirdi. Hükümetin yaklaşımı, savaşın elektrik ve doğal gaz maliyetlerini artırmasının sonuçlarından şirketlerden daha fazla kamu payı almak ve enerji maliyetlerini tüketiciler açısından dengelemek olarak belirlendi.
Portekiz’de %33 Vergi Onaylandı
Portekiz, 2026 yılında petrol ve rafineri kârlarının 2024-2025 yılları ortalamasının yüzde 20’sinden fazla olan kesimine yüzde 33 oranında dayanışma katkısı koyan düzenlemeyi hükümet düzeyinde onayladı. Ancak bu düzenleme, henüz parlamentodan geçmediği için yürürlükteki vergi olarak değerlendirilemez.
Polonya %60 Vergiyi Gündeme Aldı
Polonya'nın önerisi, daha sert bir yaklaşım sergileyerek, yakıt üreten, ticaretini yapan veya ithal eden şirketlerin 2025 yılındaki satış gelirlerinin yüzde 120'sini aşan bölümüne %60 vergi uygulanmasını öngörüyor. Teklif, parlamentonun alt kanadındaki oylamayı geçti ve Senato ile cumhurbaşkanının onayını bekliyor. Eğer kabul edilirse, Mayıs-Aralık 2026 dönemini kapsayacak ve yaklaşık 920 milyon euro gelir sağlaması bekleniyor.
Almanya, İspanya, Avusturya Vergi Çağrısı Yapıyor
Altı ülke, savaşın doğurduğu olağanüstü kârların Avrupa Birliği genelinde vergilendirilmesini talep etmekte. Maliye bakanları, bu konuyu 18-19 Eylül tarihleri arasında Dublin’de gerçekleştirilecek AB maliye bakanları toplantısının gündemine almayı önerdi. Bakanların önerisi, yalnızca Avrupa'daki kârları değil, çok uluslu petrol şirketlerinin yurtdışındaki olağanüstü kazançlarının da daha hedefe yönelik biçimde vergilendirilmesini kapsamaktadır.
93 milyar $ Londra'da işlem gören 8 büyük petrol şirketinin üç aylık kârı
234 milyar $ Petrol fiyatı 100 dolar civarında devam ederse yıl sonu potansiyel kâr
5 milyon varil/gün Savaşın ikinci çeyrekte devre dışı bıraktığı tahmini rafineri kapasitesi
%6 Küresel rafineri üretimindeki yaklaşık kayıp
Türk Devi Kârı Yükseldi
Dünya genelinde petrokimya şirketleri ve rafinerilerin kârlarındaki artış ile paralel şekilde Türkiye’de de kârlar yükseliyor. Tüpraş, 2026'nın ilk yarısında ana ortaklığa ait net kârını 49,8 milyar TL'ye yükselterek, şirket tarihinin en yüksek ilk 6 aylık net kârına ulaştı. Petkim Petrokimya Holding A.Ş. de 2026 yılının ikinci çeyreğinde 36,4 milyar TL hasılat elde ederken, net kârı bir önceki çeyreğe kıyasla yüzde 26, yıllık bazda ise yüzde 38 oranında bir artış gösterdi.
ABD’de de “Büyük Petrol” Hedefte
Tartışmalar ABD’ye ulaşmış durumda. Demokrat Senatör Sheldon Whitehouse ile Temsilciler Meclisi üyesi Ro Khanna'nın desteklediği tasarı, savaş öncesi petrol fiyatı ile mevcut fiyat arasındaki farktan kaynaklanan ek kazancı hedefliyor. Tasarı, belirli büyüklüğün üzerindeki petrol üreticileri ve ithalatçılarına vergi uygulanmasını öngörürken, elde edilen gelirin bir kısmının düşük gelirli tüketicilere vergi iadesi olarak aktarılması planlanıyor. Ancak bu tasarının yasalaşması, siyasi açıdan oldukça zor bir görünüm sergiliyor. ABD petrol sektörü, böyle bir verginin yatırım iştahını ve enerji arzını zayıflatacağını savunuyor.
